Cuối năm 2022, sau khi rời công việc toàn thời gian trong ngành ngân hàng, tôi bắt đầu tìm một hướng đi mới. Trong quá trình tìm kiếm ý tưởng sáng tạo, tôi nghĩ đến dân tộc Do Thái, với Einstein, Freud, Brin, Spielberg và Zuckerberg, những người đã góp phần định hình thế giới hiện đại; đến bức tường ngăn zombie được tạo nên từ nguyên tắc một người luôn phản biện chín người còn lại trong World War Z; và cuốn Start-Up Nation, kể về Israel, một đất nước nhỏ, ít tài nguyên, luôn đối diện thách thức nhưng trở thành quốc gia có mật độ start-up thuộc hàng cao nhất thế giới.
Tìm kiếm phương pháp sáng tạo
Nếu bỏ qua yếu tố di truyền hay văn hóa, điều khiến tôi băn khoăn là: liệu có phương pháp sáng tạo cụ thể nào của người Do Thái mà chúng ta có thể học hỏi? Các nghiên cứu về Israel thường chỉ ra rằng thành công của họ không đến từ "sự đặc biệt của dân tộc", mà từ những yếu tố có thể phân tích và lặp lại: quân đội bắt buộc huấn luyện tư duy lãnh đạo và cải biến từ rất trẻ, làn sóng nhập cư mang đến sự đa dạng trong cách nghĩ, và một văn hóa thoải mái với thất bại. Nói cách khác, sự sáng tạo ở đây không phải bí ẩn, mà là một hệ thống.
Ở Việt Nam, tôi chưa từng thấy trường lớp hay môi trường công việc nào dạy tư duy sáng tạo một cách bài bản như vậy. Vì thế tôi đăng ký khóa học Cracking the Creativity Code do Giáo sư Shlomo Maital tại Học viện Công nghệ Technion của Israel giảng dạy trên Coursera. Đó là phương pháp có tên ZiZoZi (Zoom In - Zoom Out - Zoom In), thứ mà sinh viên Israel được thực hành ngay từ trên ghế nhà trường.
Khóa học định nghĩa sáng tạo theo cách rất thực dụng: sáng tạo là mở rộng phạm vi lựa chọn, và đó là một kỹ năng có thể rèn luyện qua thực hành, không phải năng khiếu trời cho. Tôi học và mê nó đến mức đã làm không những một mà hẳn hai video chia sẻ trên kênh YouTube Moneyholic™. Nếu quan tâm, bạn có thể xem Giới thiệu về ZiZoZi và Ba bước thực hành ZiZoZi để khám phá thêm. Tôi gọi đây là sự Khai sáng lần thứ nhất.
ZiZoZi đã đồng hành cùng tôi từ những ngày đầu xây dựng Money X, qua các dự án nội bộ, hoạt động hướng dẫn nhóm khởi nghiệp và người điều hành SME, đến vai trò cố vấn cho các dự án khởi nghiệp tại Đại học FPT Hà Nội. Như sinh viên Israel, tôi tin các em cần được thực hành tư duy này ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường, thay vì chờ đến lúc tốt nghiệp và đi làm mới được tiếp cận.
Khởi nghiệp không phải là buôn bán
Một ý tưởng sáng tạo thực sự có giá trị chỉ khi nó có đủ hai yếu tố: Khám phá (mới lạ) và Hiện thực hoá (hữu ích). Thiếu một trong hai, đó chỉ là một ý tưởng nửa vời.
Nhìn vào phong trào kinh doanh, tự doanh đang rất sôi động ở Việt Nam hiện nay, tôi thấy rất nhiều người làm và dạy "khởi nghiệp" theo trào lưu, phần lớn lấy cảm hứng từ mô hình kinh doanh đang hot ở Trung Quốc. Nhưng theo tôi, phần lớn những gì đang được gọi là "khởi nghiệp" thực ra chỉ là công việc kinh doanh kiếm sống theo mô hình truyền thống: mở một quán cà phê giống hàng nghìn quán khác, bán lại một sản phẩm đã có sẵn trên thị trường, sao chép một mô hình đã chứng minh hiệu quả ở nơi khác, hay buôn bán "chộp giật". Không có gì sai với những công việc hay mô hình kinh doanh đó, nó là nhu cầu chính đáng và cần thiết. Nhưng gọi đó là Khởi nghiệp là đang làm loãng đi một khái niệm cần được hiểu đúng - Start-up.
Một Start-up thực sự phải sáng tạo: mới lạ và hữu ích. Giải pháp phải tốt hơn ít nhất 10 lần so với những gì đang có, ở ít nhất một khía cạnh trong đề xuất giá trị (value proposition), và có khả năng mở rộng phi tuyến tính, nghĩa là có tiềm năng tăng trưởng đột phá (exponential growth).
Đó chính là lý do tôi thích dùng từ Creator (người sáng tạo) hơn Founder (người đặt nền móng). "Founder" mô tả hành động thành lập, một việc làm một lần, ở thời điểm bắt đầu. Nhưng "Creator" mô tả một tư duy liên tục: luôn tìm cách mở rộng phạm vi lựa chọn, luôn đặt câu hỏi liệu có cách làm nào tốt hơn 10 lần không. Đó là lý do trên Money X, bạn sẽ thấy Creator Hub thay cho cách gọi Founder Hub thông thường. Chúng tôi không muốn tôn vinh việc đã thành lập hay đặt nền móng, chúng tôi muốn tôn vinh việc không ngừng sáng tạo.
Trực giác dẫn lối sáng tạo
Tháng 8 năm 2025, YouTube gợi ý cho tôi kênh Nhận Thức Mới. Tôi xem, rồi trở thành khán giả thường xuyên. Đây là một trong những kênh tri thức có giá trị nhất tôi từng gặp trên nền tảng này, tất nhiên bên cạnh Moneyholic™. Nhiều nội dung của kênh chạm đúng những điều tôi thường suy ngẫm, đặc biệt là các vấn đề bản thể luận về nguồn gốc sự sống, mục đích tồn tại và ý thức, cùng vai trò của trực giác trong những câu chuyện về các nhà phát minh vĩ đại.
Einstein đã nói rằng trực giác là thứ duy nhất thực sự quý giá ("The only real valuable thing is intuition”). Tesla, người có hơn 1.000 phát minh, được cho là từng nói ông không tự mình phát minh ra điều gì, bộ não ông chỉ là một máy tiếp nhận, trong Vũ trụ có một trung tâm mà từ đó chúng ta nhận được tri thức, sức mạnh và cảm hứng, ông chưa thâm nhập được vào bí mật của cốt lõi đó, nhưng biết nó tồn tại ("My brain is only a receiver, in the Universe there is a core from which we obtain knowledge, strength and inspiration. I have not penetrated into the secrets of this core, but I know that it exists”). Còn Mendeleev thì kể rằng bảng tuần hoàn các nguyên tố hóa học đến với ông trong một giấc mơ, không phải qua suy luận logic từng bước (I saw in a dream a table where all the elements fell into place as required. Awakening, I immediately wrote it down on a piece of paper, only in one place did a correction later seem necessary”).
Nhân nói về nguồn gốc sự sống, nếu bạn đã từng tin vào học thuyết tiến hóa của Darwin - từ mối quan hệ tiến hóa giữa con người và các loài linh trưởng, đến nguồn gốc của chim từ một nhánh khủng long cổ đại - hãy theo dõi kênh và chủ động tìm hiểu từ nhiều nguồn thông tin khác nhau để nhận ra “trò lừa đảo vĩ đại nhất trong lịch sử khoa học”.
Những câu chuyện này khiến tôi nhớ đến “Tâm linh vũ trụ” trong Nhà Giả Kim, hành trình đi tìm “Đấng sáng tạo” trong series phim Prometheus, và càng củng cố lý do chúng tôi chọn từ Creator thay cho Founder. Quan trọng hơn, tôi nhận ra rõ hơn vai trò của trực giác khi thực hành phương pháp ZiZoZi để tìm kiếm ý tưởng sáng tạo. Tôi gọi đây là sự Khai sáng lần thứ hai, đồng thời đang chuẩn bị video thứ ba trên Moneyholic để chia sẻ phương pháp tích hợp trực giác vào quy trình này.
Không có bản cuối cùng
Tôi chưa bao giờ nghĩ đây là một phương pháp sáng tạo hoàn thiện cho riêng mình. Nếu đã đọc Nhà Giả Kim, bạn có thể nhớ câu: “Điều chỉ xảy ra một lần có thể sẽ không bao giờ lặp lại. Nhưng điều đã xảy ra hai lần thì chắc chắn sẽ xảy ra lần thứ ba.”
Sẽ có Khai sáng lần thứ ba, lần thứ tư, và có thể nhiều lần nữa trong tương lai. Mỗi lần chỉ là một phiên bản, không bao giờ là bản cuối cùng. Nó giống câu chuyện quen thuộc của dân văn phòng: một file được đặt tên “revised”, rồi “final”, rồi lại “final 1”, “final 2”... và cứ thế không bao giờ thực sự kết thúc.
Đó cũng chính xác là điều tôi tin về vai trò của một Creator. Founder gắn với một cột mốc đã qua, ngày công ty được thành lập. Creator gắn với một hành trình chưa từng dừng lại, luôn zoom in để nhìn sâu vào chi tiết, zoom out để thấy toàn cảnh, rồi zoom in lần nữa với một góc nhìn mới. Ở Money X, chúng tôi không muốn đóng khung mình vào một khoảnh khắc đã qua. Chúng tôi muốn tiếp tục là những người sáng tạo, mỗi ngày, mỗi phiên bản mới của chính mình.
