Cuối năm 2022, sau khi rời công việc toàn thời gian trong ngành ngân hàng, tôi bắt đầu tìm một hướng đi mới. Trong quá trình tìm kiếm ý tưởng sáng tạo, tôi nghĩ đến dân tộc Do Thái, với Einstein, Freud, Brin, Spielberg và Zuckerberg, những người đã góp phần định hình thế giới hiện đại; đến bức tường ngăn zombie được tạo nên từ nguyên tắc một người luôn phản biện chín người còn lại trong World War Z; và cuốn Start-Up Nation, kể về Israel, một đất nước nhỏ, ít tài nguyên, luôn đối diện thách thức nhưng trở thành quốc gia có mật độ start-up thuộc hàng cao nhất thế giới.
Tìm kiếm phương pháp sáng tạo
Nếu bỏ qua yếu tố di truyền hay văn hóa, điều khiến tôi băn khoăn là: liệu có phương pháp sáng tạo cụ thể nào của người Do Thái mà chúng ta có thể học hỏi? Các nghiên cứu về Israel thường chỉ ra rằng thành công của họ không đến từ "sự đặc biệt của dân tộc", mà từ những yếu tố có thể phân tích và lặp lại: quân đội bắt buộc huấn luyện tư duy lãnh đạo và cải biến từ rất trẻ, làn sóng nhập cư mang đến sự đa dạng trong cách nghĩ, và một văn hóa thoải mái với thất bại. Nói cách khác, sự sáng tạo ở đây không phải bí ẩn, mà là một hệ thống.
Ở Việt Nam, tôi chưa từng thấy trường lớp hay môi trường công việc nào dạy tư duy sáng tạo một cách bài bản như vậy. Vì thế tôi đăng ký khóa học Cracking the Creativity Code do Giáo sư Shlomo Maital tại Học viện Công nghệ Technion của Israel giảng dạy trên Coursera. Đó là phương pháp có tên ZiZoZi (Zoom In - Zoom Out - Zoom In), thứ mà sinh viên Israel được thực hành ngay từ trên ghế nhà trường.
Khóa học định nghĩa sáng tạo theo cách rất thực dụng: sáng tạo là mở rộng phạm vi lựa chọn, và đó là một kỹ năng có thể rèn luyện qua thực hành, không phải năng khiếu trời cho. Tôi học và mê nó đến mức đã làm không những một mà hẳn hai video chia sẻ trên kênh YouTube Moneyholic™. Nếu quan tâm, bạn có thể xem Giới thiệu về ZiZoZi và Ba bước thực hành ZiZoZi để khám phá thêm. Tôi gọi đây là sự Khai sáng lần thứ nhất.
ZiZoZi đã đồng hành cùng tôi từ những ngày đầu xây dựng Money X, qua các dự án nội bộ, hoạt động hướng dẫn nhóm khởi nghiệp và người điều hành SME, đến vai trò cố vấn cho các dự án khởi nghiệp tại các Trường Đại học. Như sinh viên Israel, tôi tin các em cần được thực hành tư duy này ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường, thay vì chờ đến lúc tốt nghiệp và đi làm mới được tiếp cận.
Khởi nghiệp không phải là buôn bán
Một ý tưởng sáng tạo thực sự có giá trị chỉ khi nó có đủ hai yếu tố: Khám phá (mới lạ) và Hiện thực hoá (hữu ích). Thiếu một trong hai, ý tưởng ấy vẫn chưa trọn vẹn. Nhưng có ý tưởng sáng tạo mới chỉ là điểm khởi đầu. Biến ý tưởng thành một giải pháp có thể vận hành, tạo ra giá trị và phát triển trong thực tế mới là kiến tạo.
Nhìn vào phong trào kinh doanh, tự doanh đang rất sôi động ở Việt Nam hiện nay, tôi thấy rất nhiều người làm và dạy "khởi nghiệp" theo trào lưu, phần lớn lấy cảm hứng từ mô hình kinh doanh đang hot ở Trung Quốc. Nhưng theo tôi, phần lớn những gì đang được gọi là "khởi nghiệp" thực ra chỉ là công việc kinh doanh kiếm sống theo mô hình truyền thống: mở một quán cà phê giống hàng nghìn quán khác, bán lại một sản phẩm đã có sẵn trên thị trường, sao chép một mô hình đã chứng minh hiệu quả ở nơi khác.
Không có gì sai với những công việc hay mô hình kinh doanh đó, chúng đáp ứng những nhu cầu chính đáng và cần thiết. Điều tôi muốn phân biệt không phải là công việc nào đáng được coi trọng hơn, mà là bản chất của từng loại hình. Khi mọi hoạt động mở cửa hàng, tự doanh hay buôn bán đều được gọi là “khởi nghiệp”, khái niệm Start-up dễ bị làm loãng.
Một start-up thực sự không chỉ cần sáng tạo trong ý tưởng, mà còn phải có năng lực kiến tạo: biến điều mới lạ thành một giải pháp hữu ích, xây dựng mô hình vận hành và mở rộng giá trị mà giải pháp ấy mang lại. Theo tôi, tham vọng cần hướng tới là một giải pháp tốt hơn ít nhất 10 lần so với những gì đang có, ở ít nhất một khía cạnh trong đề xuất giá trị (value proposition), cùng khả năng mở rộng mà nguồn lực và chi phí không phải tăng tương ứng. Đó là nền tảng để hướng đến tăng trưởng đột phá.
Đó chính là lý do tôi thích dùng từ Creator (người kiến tạo) hơn Founder (người sáng lập). "Founder" nhấn mạnh hành động thành lập hay đặt nền móng, gắn với một dấu mốc ở thời điểm bắt đầu. “Creator” nhấn mạnh một tư duy và hành trình liên tục: luôn mở rộng phạm vi lựa chọn, luôn đặt câu hỏi liệu có cách làm nào tốt hơn 10 lần, rồi từng bước biến khả năng ấy thành hiện thực.
Nếu “sáng tạo” nhấn mạnh khả năng tìm ra điều mới lạ, thì “kiến tạo” thể hiện đầy đủ hơn tinh thần Creator mà tôi muốn nói đến: không dừng ở ý tưởng, mà trực tiếp xây dựng, thử nghiệm, hoàn thiện và tạo ra giá trị trong thực tế. Sáng tạo mở ra khả năng; kiến tạo biến khả năng thành hiện thực.
Vì vậy, trên Money X, bạn sẽ thấy Creator Hub thay cho cách gọi Founder Hub thông thường. Chúng tôi không chỉ muốn tôn vinh việc đã thành lập một doanh nghiệp hay đặt những viên gạch đầu tiên. Chúng tôi muốn tôn vinh những người không ngừng kiến tạo - những người liên tục biến ý tưởng thành giải pháp, giải pháp thành giá trị, và giá trị thành nền tảng cho sự phát triển.
Trực giác dẫn lối kiến tạo
Tháng 8 năm 2025, YouTube gợi ý cho tôi kênh Nhận Thức Mới. Tôi xem, rồi trở thành khán giả thường xuyên. Với tôi, đây là một trong những kênh tri thức đáng chú ý nhất trên nền tảng này, tất nhiên bên cạnh Moneyholic™. Nhiều nội dung của kênh chạm đúng những điều tôi thường suy ngẫm, đặc biệt là các câu hỏi về nguồn gốc sự sống, mục đích tồn tại và ý thức, cùng vai trò của trực giác trong hành trình khám phá và phát minh.
Những câu chuyện về trực giác của Einstein, cảm hứng phát minh của Tesla hay giấc mơ về bảng tuần hoàn của Mendeleev khiến tôi suy nghĩ nhiều về cách một ý tưởng xuất hiện.
Einstein đã nói rằng trực giác là thứ duy nhất thực sự quý giá ("The only real valuable thing is intuition”). Tesla, người có hơn 1.000 phát minh, được cho là từng nói ông không tự mình phát minh ra điều gì, bộ não ông chỉ là một máy tiếp nhận, trong Vũ trụ có một trung tâm mà từ đó chúng ta nhận được tri thức, sức mạnh và cảm hứng, ông chưa thâm nhập được vào bí mật của cốt lõi đó, nhưng biết nó tồn tại ("My brain is only a receiver, in the Universe there is a core from which we obtain knowledge, strength and inspiration. I have not penetrated into the secrets of this core, but I know that it exists”). Còn Mendeleev thì kể rằng bảng tuần hoàn các nguyên tố hóa học đến với ông trong một giấc mơ, không phải qua suy luận logic từng bước (I saw in a dream a table where all the elements fell into place as required. Awakening, I immediately wrote it down on a piece of paper, only in one place did a correction later seem necessary”).
Nhân nói về nguồn gốc sự sống, những nội dung này cũng thôi thúc tôi tìm hiểu từ nhiều nguồn và phân biệt rõ câu hỏi về sự xuất hiện của sự sống với câu hỏi về quá trình tiến hóa của các loài. Nếu bạn đã từng tin vào học thuyết tiến hóa của Darwin - từ mối quan hệ tiến hóa giữa con người và các loài linh trưởng, đến nguồn gốc của chim từ một nhánh khủng long cổ đại - hãy theo dõi kênh và chủ động tìm hiểu từ nhiều nguồn thông tin khác nhau để nhận ra “trò lừa đảo vĩ đại nhất trong lịch sử khoa học”.
Dù cần thận trọng với tính xác thực của những lời dẫn và giai thoại, tôi vẫn tìm thấy ở đó một gợi mở: đôi khi, trực giác giúp chúng ta nhận ra một khả năng trước khi có thể giải thích nó bằng lập luận rõ ràng. Nhưng nhận ra khả năng chưa có nghĩa là đã tạo ra giá trị. Từ linh cảm ban đầu đến một giải pháp hữu ích vẫn là hành trình nghiên cứu, kiểm chứng, thử nghiệm và hoàn thiện. Đó là bước chuyển từ sáng tạo sang kiến tạo.
Những suy ngẫm ấy khiến tôi nhớ đến đến “Tâm linh vũ trụ” trong Nhà Giả Kim, hành trình đi tìm “Đấng sáng tạo” trong series phim Prometheus. Chúng cũng giúp làm sáng tỏ hơn lý do vì sao chúng tôi chọn dùng Creator thay cho Founder: không chỉ tìm ra điều mới, mà còn từng bước biến điều mới ấy thành hiện thực. Theo nghĩa đó, Creator không chỉ là người sáng tạo, mà còn là người kiến tạo.
Quan trọng hơn, tôi nhận ra rõ hơn vai trò của trực giác khi thực hành phương pháp ZiZoZi: gợi mở ý tưởng sáng tạo, rồi đưa ý tưởng vào quá trình phân tích, thử nghiệm và hiện thực hóa. Tôi gọi bước chuyển trong nhận thức này là sự Khai sáng lần thứ hai, đồng thời đang chuẩn bị video thứ ba trên Moneyholic để chia sẻ cách tích hợp trực giác vào quy trình ấy. Với tôi, trực giác không thay thế tư duy có hệ thống; nó mở ra những khả năng để tư duy và hành động tiếp tục khám phá.
Không có phiên bản cuối cùng
Tôi chưa bao giờ xem phiên bản ZiZoZi hiện tại là một phương pháp tư duy sáng tạo hoàn thiện cho riêng mình. Nếu đọc Nhà Giả Kim, chắc hẳn bạn sẽ nhớ câu nói: “Điều chỉ xảy ra một lần có thể sẽ không bao giờ lặp lại. Nhưng điều đã xảy ra hai lần thì chắc chắn sẽ xảy ra lần thứ ba". Mỗi lần thực hành, tôi lại có cơ hội nhìn lại cách đặt câu hỏi, tìm kiếm ý tưởng và biến ý tưởng thành kết quả. Cuốn sách luôn gợi cho tôi suy nghĩ về những trải nghiệm lặp lại và những điều chúng ta có thể tiếp tục khám phá trên hành trình của mình.
Tôi tin sẽ còn Khai sáng lần thứ ba, lần thứ tư, và có thể nhiều lần nữa trong tương lai. Mỗi lần là một phiên bản mới, không phải bản cuối cùng. Nó giống câu chuyện quen thuộc của dân văn phòng: một file được đặt tên “revised”, rồi “final”, rồi lại “final 1”, “final 2”... Mỗi lần tưởng đã kết thúc, chúng ta lại nhận ra một điều cần điều chỉnh.
Đó cũng là cách tôi nhìn nhận vai trò của một Creator. Founder gắn với cột mốc quá khứ, Creator nhấn mạnh một hành trình liên tục: luôn zoom in để nhìn sâu vào chi tiết, zoom out để thấy toàn cảnh, rồi zoom in lần nữa với một góc nhìn mới. Mỗi góc nhìn không chỉ để có thêm ý tưởng, mà còn để điều chỉnh cách làm và kiến tạo những giá trị tốt hơn.
Ở Money X, chúng tôi không muốn đóng khung mình vào một khoảnh khắc đã qua. Chúng tôi muốn tiếp tục là những người kiến tạo: không ngừng học hỏi, sáng tạo, kiểm chứng và hiện thực hóa những điều có ích. Mỗi ngày là một cơ hội để tạo ra giá trị mới, đồng thời trở thành một phiên bản tốt hơn của chính mình.
Money X ‣ Lean · Smart · Exponential
